सबिन प्रियासन चौधरी
प्राकृतिक विपत्ति मानव जीवनको नियन्त्रणभन्दा बाहिरको विषय हो। बाढी, पहिरो, डुबान, चट्याङ, अत्यधिक वर्षा, हावाहुरीलगायतका प्राकृतिक विपत्तिले कुनै पनि बेला जनधनमा ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छन्। प्राकृतिक विपत्तिलाई पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि समयमै अपनाइने सावधानी, पूर्वतयारी र सचेतनाबाट यसको जोखिम र क्षति भने धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ। त्यसैले अहिलेको आवश्यकता विपत्ति आएपछि उद्धारमा दौडिनुभन्दा विपत्ति आउनुअघि नै सम्भावित जोखिम पहिचान गरी सुरक्षित बन्नु हो।
घोराही उपमहानगरपालिका भौगोलिक, सामाजिक र प्राकृतिक विविधता भएको क्षेत्र हो। यहाँ सहरी क्षेत्रसँगै ग्रामीण बस्ती, खेतीयोग्य जमिन, खोलानाला, वन क्षेत्र तथा पहाडी भूभागसमेत छन्। वर्षायाममा केही स्थानमा बाढी, डुबान र पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ। खोलानाला आसपासका बस्ती, भिरालो जमिन, कमजोर संरचना तथा पानीको निकास व्यवस्थित नभएका क्षेत्र विशेष जोखिममा पर्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा नागरिक, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय र समुदायबीचको समन्वय अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
घोराही बनाउँ अभियान प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक लिन र सबै नागरिकलाई सचेत रहन आग्रह गर्दछ। मौसममा आएको परिवर्तनलाई सामान्य रूपमा नलिई मौसम पूर्वानुमान तथा सरकारी निकायबाट जारी हुने सूचना नियमित रूपमा सुन्ने र हेर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। मोबाइल फोन, रेडियो, टेलिभिजन तथा विश्वसनीय सामाजिक सञ्जालमार्फत प्राप्त हुने आधिकारिक सूचनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। हल्ला र अपुष्ट सूचनाका आधारमा निर्णय लिनुभन्दा सम्बन्धित निकायको निर्देशन पालना गर्नु सुरक्षित हुन्छ।
अत्यधिक वर्षा भइरहेको समयमा अनावश्यक रूपमा घरबाहिर ननिस्कनु सबैभन्दा महत्वपूर्ण सावधानी हो। विशेषगरी खोलानाला, नदी, पुल, पहिरोको जोखिम भएका सडक तथा डुबान हुन सक्ने क्षेत्रमा यात्रा नगर्नु राम्रो हुन्छ। पानीको सतह बढिरहेको अवस्थामा पैदल वा सवारीसाधनबाट खोला तथा नदी पार गर्ने प्रयास गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। केही मिनेटको हतारले ठूलो दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले यात्रा अत्यावश्यक भए मात्र सुरक्षित अवस्था र सम्बन्धित निकायको सूचनालाई ध्यानमा राखेर गर्नुपर्छ।
पहिरोको जोखिम भएका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने परिवारले थप सतर्कता अपनाउनुपर्छ। जमिन चिरिनु, असामान्य रूपमा ढुंगा वा माटो खस्नु, घरका भित्तामा नयाँ चिरा देखिनु, पानीको बहावमा अचानक परिवर्तन आउनुजस्ता संकेतलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यस्ता संकेत देखिएमा तत्काल सुरक्षित स्थानतर्फ जानुपर्छ। स्थानीय समुदायले जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गरी आपत्कालीन अवस्थामा कहाँ जाने भन्नेबारे पहिले नै योजना बनाउन आवश्यक छ।
चट्याङबाट बच्न पनि विशेष सावधानी आवश्यक छ। मेघगर्जनसहितको वर्षाका बेला खुला मैदान, अग्ला रूख, पोल तथा अन्य अग्ला संरचनामुनि उभिनु हुँदैन। घरभित्र रहँदा विद्युतीय उपकरण प्रयोगमा पनि सावधानी अपनाउनुपर्छ। किसान तथा खुला क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरूले मौसम बिग्रँदै गएको अवस्थामा काम रोक्ने र सुरक्षित स्थानमा जाने निर्णय समयमै लिनुपर्छ।
प्राकृतिक विपत्तिको समयमा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा बिरामीको सुरक्षालाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ। प्रत्येक परिवारले सामान्य प्राथमिक उपचार सामग्री, आवश्यक औषधि, खानेपानी, टर्च, मोबाइल चार्ज गर्ने व्यवस्था, आवश्यक कागजात र केही आवश्यक खाद्य सामग्रीसहितको आपत्कालीन झोला तयार राख्न सक्छ। परिवारका सबै सदस्यलाई आपत्कालीन अवस्थामा कसलाई सम्पर्क गर्ने, कहाँ भेला हुने र सुरक्षित स्थान कुन हो भन्ने जानकारी दिनुपर्छ।
यस अभियानमा समुदायको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। टोल विकास संस्था, वडा कार्यालय, युवा समूह, महिला समूह, विद्यालय, व्यवसायी, सामाजिक संघसंस्था तथा स्वयंसेवकहरूले आ–आफ्नो क्षेत्रमा जोखिम पहिचान गरी आवश्यक तयारी गर्न सक्छन्। जोखिममा रहेका परिवारको सूची तयार गर्ने, आपत्कालीन सम्पर्क नम्बर राख्ने, उद्धारका सम्भावित मार्ग पहिचान गर्ने तथा विपत्तिका बेला एकअर्कालाई सहयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
स्थानीय तहले पनि विपद् व्यवस्थापनलाई नियमित विकास योजनाको महत्वपूर्ण अंग बनाउन आवश्यक छ। जोखिमयुक्त खोलानाला तथा सडकको पहिचान, पानी निकासको उचित व्यवस्था, पहिरोको सम्भावना भएका क्षेत्रमा निगरानी, आवश्यक उद्धार सामग्रीको तयारी र सुरक्षा निकायसँग प्रभावकारी समन्वय गर्नुपर्छ। विपद् व्यवस्थापन केवल विपत्ति आएको बेला गरिने काम होइन; यो वर्षभरि निरन्तर गरिनुपर्ने तयारी हो।
प्राकृतिक विपत्तिको समयमा सामाजिक सञ्जालमा गलत सूचना फैलिन सक्ने सम्भावना पनि हुन्छ। त्यसैले अपुष्ट सूचना शेयर नगर्ने, उद्धार तथा राहत कार्यमा अवरोध नपुर्याउने र सम्बन्धित निकायले जारी गरेका आधिकारिक सूचनालाई मात्र आधार बनाउने जिम्मेवारी सबै नागरिकको हो। समस्यामा परेका व्यक्तिलाई सम्भव भएसम्म सहयोग गर्ने तर आफू पनि जोखिममा नपर्ने गरी सहयोग गर्नुपर्छ।
प्रकृति हाम्रो नियन्त्रणमा छैन, तर हाम्रो व्यवहार र तयारी भने हाम्रो हातमा छ। समयमै सचेत हुने, जोखिम पहिचान गर्ने, सुरक्षित स्थानमा जाने र सरकारी तथा स्थानीय निकायको निर्देशन पालना गर्ने हो भने प्राकृतिक विपत्तिबाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।
त्यसैले घोराही बनाउँ अभियान सबै नागरिकमा हार्दिक आग्रह गर्दछ—प्राकृतिक विपत्तिको सम्भावनालाई सामान्य नठानौँ, मौसमसम्बन्धी चेतावनीलाई गम्भीरतापूर्वक लिऔँ, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा अनावश्यक आवतजावत नगरौँ र आफ्नो परिवार तथा समुदायको सुरक्षाका लागि पूर्वतयारी गरौँ।
