✍️ सबिन प्रियासन चौधरी
दाङको घोराहीलाई समृद्ध बनाउने सम्भावना धेरै छन्। कृषि, पर्यटन, उद्योग, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र उद्यमशीलताका क्षेत्रमा योजनाबद्ध ढंगले काम गर्न सकियो भने घोराहीलाई आर्थिक रूपमा सबल र समृद्ध सहर बनाउन सकिन्छ। तर समृद्धि हासिल गर्न परम्परागत सोच र सीमित विकास अवधारणाबाट माथि उठेर नयाँ सम्भावनाहरूको खोजी गर्नु आवश्यक छ। यस्तै सम्भावनामध्ये एउटा महत्वपूर्ण क्षेत्र हो– केवलकार व्यवसाय।
घोराहीको भौगोलिक बनावट, आसपासका पहाडी क्षेत्र, प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक तथा पर्यटकीय सम्भावना र बढ्दो सहरीकरणलाई हेर्दा यहाँ छोटो दूरीका केवलकार सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावनाबारे गम्भीर अध्ययन गर्नुपर्ने देखिन्छ। विशेषगरी घोराहीका दुई–तीनवटा सम्भावित स्थानमा कम दूरी र तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा केवलकार सञ्चालन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने विषयमा आज विशेष छलफल भएको छ। यो छलफल केवलकार सञ्चालन गर्ने एउटा व्यावसायिक योजनामा मात्र सीमित छैन, बरु घोराहीको आर्थिक विकास र पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोडिएको सम्भावनाको खोजी पनि हो।
केवलकार व्यवसाय किन आवश्यक छ ?
नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण देश हो। हिमाल, पहाड, हरियाली, वनजंगल, धार्मिक स्थल र प्राकृतिक सम्पदाहरू हाम्रो पर्यटनका महत्वपूर्ण आधार हुन्। पछिल्लो समय नेपालका विभिन्न स्थानमा केवलकार सञ्चालनले पर्यटकीय आकर्षण बढाउनुका साथै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन सहयोग गरेको छ। केवलकार आफैँमा यातायातको साधन मात्र होइन, पर्यटकीय अनुभव र व्यावसायिक अवसरको माध्यम पनि हो।
घोराहीमा पनि उपयुक्त स्थान पहिचान गरी केवलकार सञ्चालन गर्न सकिएमा यसले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक आकर्षित गर्न सक्छ। छोटो समयमै पहाडी क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्ने, प्राकृतिक वातावरणमा रमाउने र परिवारसहित मनोरञ्जन गर्ने अवसर सिर्जना हुन सक्छ। यसले घोराहीलाई पर्यटनको नयाँ गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
छोटो दूरीका केवलकारमा लगानीको सम्भावना
सामान्यतया केवलकार भन्नेबित्तिकै धेरै किलोमिटर लामो, अर्बौं रुपैयाँ खर्च हुने र ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने आयोजना भन्ने बुझाइ छ। तर सबै केवलकार आयोजना लामो दूरीका हुनुपर्छ भन्ने छैन। निश्चित पर्यटकीय तथा भौगोलिक आवश्यकताका आधारमा छोटो दूरीका केवलकार पनि सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
घोराहीका सम्भावित पहाडी तथा पर्यटकीय क्षेत्रको अध्ययन गरेर उपयुक्त स्थानमा छोटो दूरीको केवलकार सञ्चालन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने विषयमा प्राविधिक र आर्थिक अध्ययन गर्नुपर्छ। दूरी, उचाइ, भौगोलिक अवस्था, यात्रुको सम्भावित चाप, निर्माण लागत र सञ्चालन खर्चका आधारमा लगानीको स्वरूप निर्धारण गर्न सकिन्छ।
यसरी सम्भाव्यता अध्ययनबाट उपयुक्त देखिएका आयोजनामा निजी क्षेत्र, स्थानीय लगानीकर्ता, गैरआवासीय नेपाली तथा अन्य इच्छुक व्यावसायिक समूहलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ। स्थानीय लगानीकर्ताले पनि आफ्नो पुँजीलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगाउने अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्।
पर्यटनसँग जोडिएर बढ्न सक्छ स्थानीय अर्थतन्त्र
केवलकार सञ्चालन हुनुको अर्थ टिकट बिक्रीबाट मात्र आम्दानी हुनु होइन। यससँग जोडिएर होटल, रेस्टुरेन्ट, चिया तथा खाजा पसल, स्थानीय उत्पादनको बिक्री, हस्तकला, यातायात, मनोरञ्जन र अन्य सेवा व्यवसाय विस्तार हुन सक्छन्।
उदाहरणका लागि केवलकारको माथिल्लो तथा तल्लो स्टेसन आसपास व्यवस्थित पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण गर्न सकियो भने स्थानीय युवाले रोजगारी पाउन सक्छन्। किसानले उत्पादन गरेका तरकारी, फलफूल, मह, दुग्धजन्य पदार्थ तथा अन्य स्थानीय वस्तुको बजार विस्तार हुन सक्छ। स्थानीय कला, संस्कृति र परम्परालाई पर्यटकीय गतिविधिसँग जोड्न सकिन्छ।
यसले एउटा आयोजना निर्माणसँगै त्यसको वरिपरि दर्जनौँ साना तथा मझौला व्यवसाय सञ्चालन गर्ने वातावरण तयार गर्न सक्छ। त्यसैले केवलकारलाई पर्यटन, कृषि र उद्यमशीलतासँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।
निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ
स्थानीय तहले विकासका सबै काम आफैँले गर्नुपर्छ भन्ने सोचबाट बाहिर निस्कनु आवश्यक छ। सरकारले नीतिगत सहजीकरण गर्ने, निजी क्षेत्रले लगानी गर्ने र समुदायले स्वामित्व तथा सहकार्यको भावना विकास गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सकेमा धेरै ठूला आयोजना सम्भव हुन सक्छन्।
घोराहीमा केवलकार व्यवसाय सञ्चालन गर्न इच्छुक लगानीकर्ता, उद्योगी तथा व्यवसायीहरू अगाडि आउनुहोस् भन्ने हाम्रो आग्रह छ। सम्भावित स्थानको पहिचान, प्रारम्भिक अध्ययन, लगानीको मोडेल, प्राविधिक पक्ष र सञ्चालन योजनाका विषयमा छलफल गर्न हामी तयार छौँ।
जो कोही व्यक्ति, समूह वा संस्थाले यस क्षेत्रमा लगानी गर्न खोज्नुहुन्छ भने घोराही बनाऔँ अभियानका तर्फबाट आवश्यक समन्वय, सहजीकरण र सकारात्मक सहयोगका लागि पूर्ण साथ र समर्थन रहनेछ। लगानीकर्तालाई निरुत्साहित गर्ने होइन, सम्भावनाको खोजीमा प्रोत्साहित गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
वातावरण र स्थानीय समुदायको हितलाई प्राथमिकता
विकासका नाममा प्राकृतिक सम्पदा नष्ट गर्नु हुँदैन। केवलकार आयोजना अघि बढाउँदा वातावरणीय प्रभाव, वन क्षेत्र, जैविक विविधता, जग्गाको अवस्था, स्थानीय समुदायको अधिकार र प्राकृतिक सौन्दर्यको संरक्षणलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।
आयोजनाको प्राविधिक सम्भाव्यता, वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन, आर्थिक प्रतिफल, यात्रु सुरक्षा, निर्माण तथा सञ्चालन लागत र दीर्घकालीन दिगोपनाको अध्ययन अनिवार्य हुनुपर्छ। लगानीकर्ताले पनि पारदर्शी र व्यावसायिक ढंगले आयोजना सञ्चालन गर्ने वातावरण पाउनुपर्छ। स्थानीय बासिन्दालाई रोजगारी र व्यवसायमा प्राथमिकता दिने व्यवस्था गर्न सकेमा आयोजनाप्रति जनताको अपनत्व बढ्नेछ।
